كه سمائى و ارضى مىبينند . و در سورهء نور مىفرمايد : « اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ » « 1 » و نظر به نور نموده و اين طور نيست كه نظر به نور و سماء ، هر دو باشد ، بلكه اصل نظر به مضاف است ، منتها طرف اضافه سماء و ارض قرار گرفته است و ليكن يك نور است و سماء و ارض طرف اضافهء يك نور است و از يك نور ، سماء و ارض ديده مىشود و اين گونه نيست كه هر كدام نورى داشته باشند . و اينكه مىفرمايد : « هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ » در اين نظر به اصل يك حقيقت توجه شده و تكثر ملغى گشته است و كلمات مذكوره مفاهيمى در مقابل اشياء متعدد ندارند . و ليكن اين گونه آيات ، فقط براى آشنايان حقايق و پرده‌داران اسرار خزائن است و چون عدد آنها كم است اين نظر هم در آيات كم است . آن كس كه از عامهء مردم است كثرات مىبيند . براى اعرابى كه فقط با ابل سر و كار داشته و ابل مىبيند ، خود را با ابل معرفى مىنمايد ، حدقهء محاط چشم ما بيش از اين احاطه ندارد كه از وراى عالم طبيعت به طبيعت نگاه كند . اين است كه حضرت سجّاد عليه السلام فرموده است : « شش آيهء اول سورهء حديد و سورهء توحيد براى متعمقين آخر الزمان نازل شده است » . « 2 » بقيهء مردم بايد معارفشان را از سماء و ارض به دست آورند « وَ إِلَى السَّماءِ كَيْفَ رُفِعَتْ * وَ إِلَى الْجِبالِ كَيْفَ نُصِبَتْ * وَ إِلَى الْأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ » . « 3 » خلاصه با اين سه وجود در عالم نظر مىشود : 1 - نظر طبيعى حجابى و توغل در احتجابات خيال . 2 - نظر متوسط يعنى هم نور و هم ظلمت را ديدن .

--> ( 1 ) - نور ( 24 ) : 35 . ( 2 ) - اصول كافى ، ج 1 ، ص 91 ، حديث 3 ؛ توحيد صدوق ، ص 283 ، حديث 2 . ( 3 ) - غاشيه ( 88 ) : 18 - 20 .